Przywrócona pamięci ciotka Ludwika Zamenhofa

Od lat w sierpniu coś się dzieje w związku z żydowską przeszłością Białegostoku. W tym roku to odsłonięcie odrestaurowanej macewy Sory Zamenhof na odnawianym ciągle cmentarzu żydowskim przy ul. Wschodniej oraz towarzyszące mu przekazanie odnowionego ogrodzenia i bramy cmentarza. Sierpniowe wydarzenia organizuje Bialystok Cemetery Restoration Fund – strażnik historii żydowskiego Białegostoku.

Odnowiony nagrobek Sory Zamenhof wśród macew cmentarza żydowskiego przy ul. Wschodniej w Białymstoku [fot. BOK/CLZ]

W niedzielnych uroczystościach 2 sierpnia 2026 r. wziął udział m.in. naczelny rabin Polski Michael Schudrich, przedstawiciele samorządowych władz Białegostoku, przedstawicielka rodziny Zamenhofów, a także członkowie żydowskich organizacji oraz mieszkańcy Białegostoku.

Bohaterka wydarzenia – Sora Zamenhof była żoną Josela Wolfa Zamenhofa, który był bratem Mordechaja, ojca Ludwika Zamenhofa. Ludwik Zamenhof to najsławniejszy mieszkaniec Białegostoku, twórca języka esperanto. O życiu jego ciotki Sory, wiadomo niewiele poza tym, że była żoną i matką kilkorga dzieci. Nie udało się dotąd ustalić dokładnych dat jej urodzin i śmierci, jej nagrobek przez historyków datowany jest na ok. 1895 rok. Na obelisku widnieje inskrypcja po hebrajsku (w tłumaczeniu na polski): „Tu spoczywa skromna i prawa kobieta, pani Sara, córka rabina Icchoka, żona rabina Józefa Zamenhofa. Niech spoczywa w ogrodzie Edenu”.

Fragmenty obelisku Sory z domu Wiernickiej Zamenhof odnaleziono na terenie cmentarza żydowskiego przy ul. Wschodniej w latach 2005-2013. Nagrobek był zniszczony a inskrypcja częściowo zatarta. Fundacja Bialystok Cemetery Restoration Fund w ostatnich latach odnalazła trzy fragmenty obelisku macewy Sory (Sary) Zamenhof. W 2024 roku, na zlecenie Bialystok Cemetery Restoration Fund powstał program prac konserwatorskich, które rozpoczęto w 2026 roku, wspólnie z Białostockim Ośrodkiem Kultury. Prace konserwatorskie wykonał artysta plastyk konserwator dzieł sztuki Bartosz Markowski.

Niedzielne uroczystości odsłonięcia odnowionego obelisku rozpoczęły się o godz. 10. naczelny rabin Polski Michael Schudrich mówił, że ta uroczystość jest dowodem, że „kiedy będzie pomoc jeden drugiemu, to wszystko, co wygląda jak niemożliwe, jest bardzo możliwe”.

Zastępca prezydenta Białegostoku Rafał Rudnicki przypomniał, jak wielką pracę udało się wykonać w ostatnich latach. – Jeszcze niedawno niewielu białostoczan miało świadomość tego, jakim miastem był Białystok przed II wojną światową, że był miastem tworzonym przez Żydów, którzy stanowili połowę jego społeczności, dzięki wielu ludziom dobrej woli ta wiedza i ta świadomość się przez ten czas zmieniła – mówił.

Prezes amerykańskiej fundacji Bialystok Cemetery Restoration Fund (Fundacji Odnowy Cmentarza) Josh Degen powiedział, że od dziesięciu lat dzięki zaangażowaniu wielu osób i środków finansowych udało się odrestaurować 5,5 tys. macew.

– Nasza praca polega tak naprawdę na zwróceniu godności tym duszom, które tutaj zostały pochowane i nie miały nikogo, kto by się nimi zajął – podkreślił. Dodał, że dzięki współpracy z miastem udało się ogrodzić teren cmentarza, a nowe bramy powstały dzięki zaangażowaniu środków z Fundacji Rodziny Nissenbaumów. Niedzielną uroczystość połączono z zaprezentowaniem nowego muru i bram cmentarza.

Fundacja Bialystok Cemetery Restoration Fund od lat w sierpniu prowadzi prace na cmentarzach żydowskich Białegostoku. Żydowski cmentarz przy ul. Wschodniej w Białymstoku został założony ok. 1890 r. To jeden z największych cmentarzy żydowskich w Polsce. Ostatni pochówek odbył się tu w 1969 roku.

Jak mówiła dyrektorka Białostockiego Ośrodka Kultury dr Martyna Zaniewska, to niezwykła chwila i możliwość wspólnego pielęgnowania pamięci o historii, tożsamości i przeszłości miasta, którą tworzyli ludzie spoczywający na tym cmentarzu.