Nowe życie zabytkowego nagrobka. Uhonorowano pamięć Sory Zamenhof

Na cmentarzu żydowskim przy ul. Wschodniej odbyła się w niedzielę (2 sierpnia) uroczystość odsłonięcia odrestaurowanej macewy Sory (Sary) Zamenhof z domu Wiernickiej. Była ona żoną Josela Wolfa Zamenhofa, brata Marka Zamenhofa – ojca Ludwika Zamenhofa, twórcy języka esperanto.

Odnalezienie i renowacja nagrobka mają szczególne znaczenie, ponieważ w Białymstoku zachowało się niewiele materialnych śladów związanych z rodziną Zamenhofów. Fragmenty zniszczonej macewy zostały odkryte podczas prac prowadzonych na cmentarzu w latach 2005–2013 przez przedstawiciela amerykańskiej fundacji Bialystok Cemetery Restoration Fund (BCRF). Program konserwatorski przygotowano w 2024 roku, a prace renowacyjne przeprowadzono w tym roku we współpracy z Białostockim Ośrodkiem Kultury. Ich autorem jest konserwator dzieł sztuki Bartosz Markowski.

Podczas uroczystości zaprezentowano również nowe ogrodzenie cmentarza, sfinansowane przez Miasto Białystok, oraz nową bramę ufundowaną przez Fundację Rodziny Nissenbaumów.

W wydarzeniu uczestniczyli m.in. Naczelny Rabin Polski Michael Schudrich, przedstawiciele Bialystok Cemetery Restoration Fund, Fundacji Rodziny Nissenbaumów, zastępca prezydenta Białegostoku Rafał Rudnicki oraz Magdalena Barbaś, potomkini rodziny Zamenhofów.

– W świecie wciąż rosnących napięć i konfliktów czujemy jeszcze większą odpowiedzialność za pielęgnowanie pamięci o historii i tożsamości naszego miasta – mówiła podczas uroczystości dyrektorka Białostockiego Ośrodka Kultury dr Martyna Faustyna Zaniewska.

Jednym z punktów programu było także oprowadzanie po cmentarzu prowadzone przez historyczkę dr Heidi M. Szpek, która od dwóch dekad bada żydowskie inskrypcje nagrobne w Białymstoku i regionie. Uczestnicy mogli poznać historię białostockiej społeczności żydowskiej oraz dzieje osób spoczywających na nekropolii.

Jak podkreślają organizatorzy, od 2016 roku fundacja Bialystok Cemetery Restoration Fund odrestaurowała już ponad 3,5 tys. nagrobków oraz udokumentowała informacje z ponad 5 tys. macew znajdujących się na cmentarzu przy ul. Wschodniej.

O samej Sorze Zamenhof zachowało się niewiele informacji. Wiadomo, że od około 1857 roku była żoną Josela Wolfa Zamenhofa i matką siedmiorga dzieci. Odnowienie jej miejsca spoczynku stanowi kolejny element badań nad historią rodziny Ludwika Zamenhofa i żydowsego dziedzictwa Białegostoku.